### Избери јазик

English Slovenščina Македонски

# Приказните на Словенија во камен и традиција

Наследството не е само замок или музеј. Може да биде мост што се користи секој ден, река што исчезнува под земја, рударски град обликуван од жива или знаење што се пренесува меѓу пчелари.

Плечниковата Љубљана покрај реката. Фото: Dunja Wedam, visitljubljana.com

Словенечкото наследство често се претставува како долг список.

Низ земјата има замоци, цркви, стари градови, пештери, занаети, индустриски локалитети, традиционална храна, фестивали и заштитени предели. Списокот покажува дека има многу што да се види, но не секогаш објаснува зошто едно место е важно.

Покорисно е да се изберат неколку конкретни приказни и да им се посвети време.

Четирите подолу се многу различни. Една е вградена во улиците на Љубљана. Една лежи под Крас. Една го обликувала работниот живот на Идрија. Една останува активна во пчеларници, училишта, здруженија, уметност и семејно знаење.

Заедно покажуваат дека наследството може истовремено да биде архитектонско, природно, индустриско и живо.

## Плечник ја менувал Љубљана преку секојдневните патеки

Јоже Плечник не ја преуредил Љубљана преку една монументална зграда.

Тој работел преку мрежа од улици, мостови, пазари, кејови, јавни простори и институции. Неговите интервенции ги поврзале постојните делови од градот и му дале свечен квалитет на обичното движење.

Тромостовје го претвора преминувањето на реката во јавен простор. Покриениот пазар ја следи Љубљаница наместо да ѝ го сврти грбот. Националната и универзитетска библиотека создава внимателно движење од потемен влез кон светлата читалница. Патеката покрај реката користи дрвја, столбови, скали и мали архитектонски елементи за да создаде континуитет.

УНЕСКО избрани дела на Плечник во Љубљана ги впиша на Листата на светско наследство во 2021 година како пример за урбанистички дизајн насочен кон човекот.

Овој израз е корисен затоа што неговото дело не го доживуваат само архитектите. Луѓето го преминуваат на пат кон работа, се среќаваат покрај него, купуваат храна во него и седат во негова близина.

Наследството на Плечник останува активно затоа што градот продолжува да го користи.

## Шкоцјанските пештери го откриваат размерот под Крас

Карстниот предел не открива сè од површината.

Кај Шкоцјан, реката Река исчезнува под земја и поминува низ огромен пештерски систем со еден од најголемите познати подземни речни кањони.

Искуството го определува размерот. Патеките и мостовите се движат над реката, а ѕидовите се издигнуваат далеку над нормалните димензии на туристичка пештера. Звукот на водата и темнината прават просторот да изгледа активен, а не декоративен.

УНЕСКО ги впиша Шкоцјанските пештери на Листата на светско наследство во 1986 година поради нивната исклучителна геолошка и геоморфолошка важност.

Локалитетот е поврзан и со пошироката средина на Крас. Водата, карпите, пештерите, населбите и човечката употреба на пределот создаваат еден систем.

За студентите во Нова Горица, Копер и поширокиот Приморски регион, Крас не е далечна атракција. Тој е дел од пошироката средина. Сувите камени ѕидови, бурата, селата, пештерите и реките што исчезнуваат создаваат посебен регионален идентитет.

Шкоцјан е местото каде што скриената геологија станува премногу голема за да се игнорира.

Шкоцјанските пештери, светско наследство на УНЕСКО. Фото: sunsetobsession.com

## Идрија била обликувана од живата

Идрија се развила околу еден од историски најважните рудници за жива во светот.

Рударството влијаело врз улиците, зградите, техничкото знаење, здравјето, работните услови, храната и семејниот живот. Наследството затоа не е ограничено на подземните тунели.

Поранешниот влез во рудникот, познат како Антониев ров, им овозможува на посетителите да влезат во рударската приказна. Замокот Геверкенег, некогаш поврзан со управата и складирањето на рудникот, денес е дом на Градскиот музеј Идрија. Техничките објекти и водните системи покажуваат колку организација била потребна за вадење и обработка на живата.

Наследството на живата во Идрија и Алмаден во Шпанија било впишано на Листата на светско наследство на УНЕСКО во 2012 година.

Приказната не треба да се романтизира. Живата донела економска важност и специјализирано знаење, но рударството било опасно и носело сериозни човечки и еколошки последици.

Вредноста на Идрија е во тоа што го покажува целиот систем околу еден индустриски град. Работата, технологијата, ризикот, домашниот живот и локалниот идентитет се развивале заедно.

Дури и идријските жликрофи, денес едно од најпознатите заштитени словенечки јадења, му припаѓаат на ова пошироко работно опкружување.

Антониев ров, Идрија. Фото: Samo Trebizan, travelslovenia.org

## Пчеларството е наследство што останува живо

Словенечкото пчеларство не е зачувано зад стакло.

Пчеларите продолжуваат да се грижат за семејствата, да споделуваат знаење, да ја одгледуваат крањската пчела, да градат и одржуваат пчеларници, да произведуваат мед и други производи и да се организираат преку локални друштва.

УНЕСКО во 2022 година го впиша „Пчеларството во Словенија, начин на живот“ на Репрезентативната листа на нематеријалното културно наследство на човештвото.

Традицијата вклучува практично знаење, но и јазик, уметност, архитектура, образование и општествена организација. Насликаните кошнички панели се меѓу нејзините најпрепознатливи визуелни форми. Традиционалните пчеларници создаваат препознатлива структура во руралниот предел.

Знаењето се пренесува во семејства, клубови, училишта, здруженија и меѓу искусни и нови пчелари.

Ова го прави пчеларството различно од статичен споменик. Неговото преживување зависи од тоа луѓето да продолжат со практиката и да одговорат на новите еколошки притисоци.

Наследството се гледа во кошницата, но неговиот вистински центар е односот меѓу заедницата, опрашувачите и пределот.

## Наследството им припаѓа на повеќе делови од земјата

Овие четири приказни се географски распоредени.

Делото на Плечник е дел од секојдневното движење низ Љубљана. Шкоцјан му припаѓа на Крас и Приморската средина. Идрија ја поврзува индустриската историја со западна Словенија. Пчеларството се појавува во рурални и градски заедници низ целата земја.

Другите региони носат подеднакво важни приказни. Марибор ги има старата лоза и Драва. Целје е поврзано со грофовите Цељски и замокот. Птуј има римски слоеви и традицијата на курентите. Морето има венецијанско градско наследство и соларски предели. Долината на Соча носи спомени од Првата светска војна покрај постари населбински и сточарски традиции.

Ниту едно место не го претставува целото словенечко наследство.

Посилната слика се појавува кога различните региони ќе ги зачуваат сопствените приказни.

Традиционален словенечки пчеларник со насликани плочки. Фото: David Robertson / Alamy, atlasobscura.com

## Зачувувањето е одлука во сегашноста

Наследството не преживува само затоа што е старо или официјално признаено.

Преживува преку одржување, истражување, внимателен туризам, знаење на заедницата, јавно финансирање, образование и ограничувања на штетната употреба.

И посетителите учествуваат во зачувувањето. Може да ги следат обележаните патеки, да ги почитуваат заштитените простори, да не допираат чувствителни површини, да користат овластени водичи и да го научат контекстот наместо да собираат само фотографии.

Мостовите на Плечник сè уште го носат секојдневниот живот. Река сè уште поминува низ Шкоцјан. Идрија продолжува да ја толкува тешката рударска историја. Пчеларите продолжуваат да работат со живи колонии.

Минатото останува присутно затоа што некој продолжува да презема одговорност за него.