### Избери јазик

English Slovenščina Македонски

# Скопје, град со многу слоеви

Град што најдобро се разбира кога ќе ја преминеме реката, ќе смениме маало и ќе забележиме што оставил зад себе секој период.

Камен мост, Скопје. Фото: macedonia-timeless.com

Скопје често се претставува преку контрасти.

Камениот мост поврзува две страни од центарот што изгледаат и се чувствуваат различно. Старата чаршија се наоѓа блиску до понови градби и големи јавни плоштади. Османлиски објекти, модернизам создаден по земјотресот, современа градба, маалски кафулиња, пазари и погледи кон планините се појавуваат во истиот град.

Овие контрасти се реални, но Скопје е повеќе од збир на спротивности. Градот има повеќе смисла кога се доживува како низа од слоеви.

Ја преминуваме реката Вардар. Од формален плоштад влегуваме во тесните улици на чаршијата. Го напуштаме центарот и стигнуваме во маало со поинаков ритам. Погледнуваме нагоре и го гледаме Водно над зградите. Поминуваме покрај архитектурата создадена по земјотресот во 1963 година и разбираме дека денешниот изглед на градот е поврзан и со загубата и со меѓународната солидарност.

Скопје е главен град, но не треба да се користи како кратенка за разбирање на цела Македонија. Охрид, Битола, Тетово, Прилеп, Струмица, Куманово, Крушево, Штип и другите места имаат свои идентитети и ритми. Оваа приказна останува во Скопје и се фокусира на неколку места што откриваат како функционира градот.

## Камениот мост е премин меѓу различни светови

Камениот мост е еден од најпрепознатливите симболи на Скопје, но неговото значење станува појасно кога навистина ќе го користиме.

На едната страна се плоштадот Македонија, пешачките улици и поновиот центар. На другата започнува патот кон Старата чаршија, Кале, џамиите, црквите, ановите, работилниците, продавниците и Бит Пазар.

Мостот денес е наменет за пешаци. Тоа го забавува преминувањето и им дава време на луѓето да забележат колку брзо се менува градот околу нив. Улични музичари, луѓе што чекаат пријатели, туристи, вработени и семејства ја користат истата тесна патека преку Вардар.

За скопјани, мостот не е само споменик. Тој е практична врска меѓу делови од градот што носат различни истории и заедници.

Најдобро е да не застанеме само за фотографија. Преминете го во двата правци. Погледнете кон Кале, а потоа назад кон плоштадот. Мостот добива поголемо значење кога двете страни се гледаат заедно.

## Старата чаршија треба да се истражува полека

Старата скопска чаршија се протега од Камениот мост кон Бит Пазар, додека Кале се издигнува над неа.

Во неа има продавници, работилници, кафулиња, чајџилници, џамии, цркви, анови, музеи и улици чија улога се менува од еден агол до друг. Некои делови се прометни и трговски. Други стануваат тивки по само неколку чекори.

Чаршијата е заштитена како културно наследство од особено значење. Овој статус ја потврдува нејзината историска вредност, но просторот не е замрзнат во минатото. Луѓето сè уште работат, се среќаваат, купуваат, поправаат предмети, пијат чај, јадат и се движат меѓу чаршијата и околните маала.

Брзото поминување низ главната улица покажува само еден дел. Просторот станува поинтересен кога ќе свртиме во помал премин, ќе влеземе во стар ан, ќе побараме работилници или ќе седнеме без чувството дека мора веднаш да продолжиме.

Музејот на Старата скопска чаршија во Сули ан нуди историски контекст. Блиската Мустафа пашина џамија, црквата Свети Спас, Куршумли ан и патот кон Кале откриваат различни делови од историјата на просторот.

Чаршијата е и едно од местата каде што мултикултурниот карактер на Скопје е највидлив. Различни верски, јазични, гастрономски и трговски традиции се среќаваат на релативно мал простор.

Стара чаршија, Скопје. Фото: visit-skopje.com

## Дебар Маало и Градскиот парк му припаѓаат на живиот град

Посетителите често остануваат меѓу плоштадот и чаршијата. Секојдневниот социјален живот на Скопје станува појасен кога ќе се движиме западно, кон Дебар Маало и Градскиот парк.

Дебар Маало е познато по рестораните, кафулињата, постарите станбени улици, поновите згради и вечерната атмосфера што на кратко растојание може да се промени од опуштена во многу жива. Маалото не е еднолично. Некои улици се гласни и полни со луѓе, додека други остануваат станбени.

Блискиот Градски парк има поинаков ритам. Луѓето пешачат, вежбаат, се среќаваат со пријатели, носат деца, седат покрај патеките или продолжуваат кон стадионот и кејот на Вардар. Во потоплите месеци, паркот е едно од најлесните места за поминување време без детален план.

За многу луѓе што пораснале во Скопје, оваа комбинација е позната. Средбата може да започне со кафе во Дебар Маало, да продолжи со прошетка низ паркот и да заврши на сосема друго место.

Ова е Скопје што не секогаш се појавува во историските описи. Тоа е дружељубиво, импровизирано и обликувано преку навики што постојано се повторуваат.

## Земјотресот сè уште е присутен во архитектурата

На 26 јули 1963 година, во 5:17 часот наутро, Скопје го погоди катастрофален земјотрес.

Повеќе од илјада луѓе го загубија животот, а големи делови од градот беа уништени. Обновата што следеше донесе меѓународна помош, нови урбанистички планови и значајни модернистички објекти. Овој период сè уште влијае врз изгледот на Скопје и врз начинот на кој жителите го разбираат градот.

Старата железничка станица, делумно зачувана по земјотресот, денес го сместува Музејот на град Скопје. Таа е едно од најјасните места каде што денешниот град се поврзува со настаните од 1963 година.

Музејот на современата уметност раскажува друг дел од приказната. Основан е во 1964 година откако уметници и институции од целиот свет донирале дела во знак на солидарност со Скопје. Неговата зграда, отворена во 1970 година, била изградена според проект дониран од полската влада.

Оваа историја објаснува зошто делови од Скопје имаат архитектура што изгледа многу различно од чаршијата или постарите маала. Бетонските структури, големите јавни објекти, станбените блокови и модернистичкото планирање не се случајни додатоци. Тие му припаѓаат на град што морал брзо да се обнови и станал меѓународен проект.

За да го разбереме Скопје, не е најважно дали некоја зграда ни изгледа убава. Поважно е да се прашаме кој проблем се обидувала да го реши и кој момент од историјата на градот ја создал.

Музеј на град Скопје. Фото: museumskopje.mk

## Водно е секогаш дел од погледот

Водно е еден од ретките елементи што останува видлив од многу различни делови на Скопје.

Планината се издигнува јужно од градот и често служи како точка за ориентација. Од улици, балкони, мостови и маала, погледот кон Водно им помага на луѓето да разберат каде се наоѓаат.

За жителите, Водно не е само далечна позадина. Тоа е редовно место за пешачење, велосипедизам, вежбање, семејни излети и кратко бегство од сообраќајот. Патеките и тежината се различни, што им овозможува на луѓето да создадат сопствен однос со планината.

Подалеку од центарот, кањонот Матка нуди друг вид предел, со стрмни карпи, вода, патеки, манастири и пештери. Изгледа одвоено од градот иако е тесно поврзан со поширокото подрачје на Скопје.

Водно и Матка објаснуваат важен дел од локалниот живот. Скопје може да биде интензивно, преполно и бучно, но можноста да се излезе кон планина или кањон останува блиску.

Овој контраст може да се доживее во ист ден.

Планината Водно, Скопје. Фото: visit-skopje.com

## Скопје не е една единствена слика

Скопје лесно може погрешно да се разбере ако го сведеме на еден плоштад, еден архитектонски период или едно политичко мислење.

Градот е Камениот мост и улиците зад него. Тој е Старата чаршија наутро и Дебар Маало навечер. Тој е споменот на 1963 година, модернистичкиот град што следел, маалата што подоцна се прошириле и јавните простори што луѓето продолжуваат да ги обликуваат преку секојдневната употреба.

Тоа е и град на повеќе јазици и заедници. Оваа разновидност се гледа во маалата, пазарите, верските објекти, семејните истории, храната и начинот на кој различни луѓе ја опишуваат истата улица.

Нашиот совет е да не одлучувате пребрзо што е Скопје.

Преминете го мостот. Одете подалеку од главната улица во чаршијата. Посетете ја старата железничка станица. Погледнете го градот од Музејот на современата уметност или од Кале. Поминете време во маало што не е изградено околу споменици. Потоа погледнете кон Водно.

Скопје по ова нема да стане поедноставно. Ќе стане поразбирливо.

Токму тоа е поентата. Неговиот карактер не се наоѓа во еден совршен поглед, туку во начинот на кој многу различни слоеви продолжуваат да постојат едни покрај други.